Kasztanowiec zwyczajny

Grzyb poraża korzenie i podstawę pnia drzew oraz krzewów, prowadząc do ich powolnego zamierania – rośliny słabo przyrastają, przerzedzają koronę, drobnieją im liście, aż w końcu zasychają. Diagnostyczny objaw to białe, wachlarzowate (wachlarzykowate) strzępki grzybni tworzące zbitą warstwę pod korą u podstawy pnia, o wyraźnym grzybowym zapachu. W glebie i pod korą występują czarne lub ciemnobrązowe ryzomorfy przypominające sznurowadła („sznury”), którymi grzyb rozprzestrzenia się na kolejne rośliny. Jesienią u podstawy porażonych drzew wyrastają kępy owocników – opieniek. Objawy nadziemne są niespecyficzne i łatwo pomylić je z suszą lub przekarmieniem: część roślin zamiera nagle (całe drzewo brązowieje w ciągu jednego sezonu, zwłaszcza w upale), inne latami słabną – wypuszczają krótkie przyrosty, przedwcześnie się przebarwiają, a tuż przed śmiercią zawiązują wyjątkowo obfite kwiaty lub owoce („kwitnienie ze stresu”). U iglaków częsty jest wyciek żywicy u podstawy pnia. Po odsłonięciu kory przy szyi korzeniowej drewno korzeni i pnia bieleje i miękko próchnieje – opieńka wywołuje białą zgniliznę drewna. Warstwa grzybni bywa kremowa, skórzasta i rozchodzi się promieniście spod obumarłej kory. Ciekawostką biologiczną, a nie objawem przydatnym w ogrodowej diagnozie, jest to, że grzybnia w wilgotnym, porażonym drewnie potrafi bardzo słabo świecić w ciemności (tzw. „zimne światło”) – zjawisko jest zbyt nikłe i wymaga pełnej ciemności, więc w praktyce nie da się go wykorzystać do rozpoznania choroby. Choroba postępuje ogniskami – zamierają kolejno rośliny sąsiadujące z porażoną.

Drobny motyl o rozpiętości skrzydeł zaledwie kilku milimetrów, o brązowordzawych, srebrzyście prążkowanych skrzydłach; szkodliwe są jego larwy, które minują liście kasztanowca białego. W blaszce liściowej powstają początkowo drobne, później rozszerzające się brązowe miny, ułożone podłużnie między nerwami. Silnie porażone liście brązowieją, zasychają i opadają już w lipcu i sierpniu, przez co drzewa wyglądają jesiennie w środku lata. Wielokrotne żerowanie w ciągu sezonu (kilka pokoleń) osłabia drzewa i pogarsza ich kondycję z roku na rok. Gatunek inwazyjny, opisany dopiero w 1986 roku nad Jeziorem Ochrydzkim w Macedonii (stąd epitet ohridella), który w ciągu kilkunastu lat rozprzestrzenił się w całej Europie. Głównym żywicielem jest kasztanowiec biały (Aesculus hippocastanum); kasztanowiec czerwony (Aesculus × carnea) jest wyraźnie mniej podatny. Miny leżą po górnej stronie blaszki i najlepiej widać je pod światło — wewnątrz dostrzec można wtedy larwę oraz czarne grudki odchodów, co odróżnia uszkodzenie od plam grzybowych. W warunkach Polski owad wydaje zwykle 3–4 pokolenia w sezonie (w ciepłe lata nawet więcej), a kolejne nakładają się na siebie, dlatego uszkodzenia narastają od czerwca aż do jesieni. Zimuje poczwarka w opadłych liściach, a wiosenny lot motyli zbiega się z rozwojem i kwitnieniem kasztanowców. Samo żerowanie szrotówka rzadko prowadzi do zamarcia drzewa, ale przewlekła, powtarzana z roku na rok przedwczesna defoliacja osłabia je, obniża przyrosty i pogarsza kondycję oraz walory ozdobne, zwiększając wrażliwość na inne czynniki stresowe.

Motyl o wyraźnym dymorfizmie płciowym: samiec ma szarobrązowe, delikatnie prążkowane skrzydła o rozpiętości około 25 mm, natomiast samica jest praktycznie bezskrzydła i nielotna, dlatego jesienią wspina się po pniu, by złożyć jaja w koronie. Wiosną wylęgają się zielone gąsienice-miernikowce z jasnymi paskami wzdłuż ciała, które poruszają się charakterystycznym „pętlowaniem” (podkurczaniem tylnej części) i wyjadają rozwijające się pąki, młode liście oraz zawiązki owoców, często oprzędzając je nićmi. Żeruje na jabłoni, gruszy, śliwie, wiśni oraz wielu drzewach i krzewach liściastych. Dorosła gąsienica osiąga do około 25 mm długości, jest żółtozielona z ciemniejszą linią grzbietową i jasnymi paskami po bokach; jako typowy miernikowiec (Geometridae) ma tylko dwie pary posuwek na końcu odwłoka, stąd jej pętlowy chód. Jaja składane są pojedynczo przy pąkach i w spękaniach kory, gdzie zimują, a tuż przed wiosennym wylęgiem zmieniają barwę z zielonkawej na pomarańczowo-czerwoną. Gatunek ma jedno pokolenie w roku: motyle latają późną jesienią (październik–grudzień, stąd nazwa „przedzimek”), w chłodne, bezmroźne wieczory, a nielotne samice wspinają się wówczas po pniach. Wylęg gąsienic wiosną jest ściśle zsynchronizowany z pękaniem pąków (zwykle kwiecień); po około 4–6 tygodniach żerowania gąsienice spuszczają się na nitkach do gleby i przepoczwarczają się płytko w ziemi, gdzie poczwarka spędza lato. Objawem żerowania są podziurawione i poszarpane młode liście, wygryzione pąki kwiatowe i liściowe oraz zdeformowane, pokryte korkowatymi bliznami owoce powstałe z uszkodzonych zawiązków; przy silnym nasileniu gąsienice potrafią niemal ogołocić koronę.