Morela zwyczajna

Wiosną młode liście stają się pofałdowane, zgrubiałe i kędzierzawe, przybierając czerwone lub żółtozielone zabarwienie z pęcherzowatymi wybrzuszeniami. Silnie porażone liście z czasem pokrywają się białoszarym nalotem zarodników, brązowieją i przedwcześnie opadają. Osłabione drzewa gorzej zawiązują owoce, słabiej rosną i są bardziej podatne na przemarzanie. Pierwsze objawy pojawiają się tuż po rozwinięciu pąków — blaszka jest gruba, sztywna i krucha, a jej powierzchnia nierówno wybrzuszona, bo grzyb pobudza komórki liścia do nadmiernych, nieregularnych podziałów. Zabarwienie waha się od jasnoróżowego i czerwonego po purpurowe; z czasem chore fragmenty szarzeją i pokrywają się delikatnym, białoszarym nalotem — to warstwa worków z zarodnikami (owocowanie grzyba) na powierzchni liścia. Objawy nie ograniczają się do liści: porażone bywają też młode pędy (grubieją, skracają się i wykrzywiają) oraz zawiązki owoców (zniekształcone, z brodawkowatymi, pękającymi naroślami). Po opadnięciu pierwszego, chorego rzutu liści drzewo zwykle wypuszcza drugi, już zdrowy przyrost, co bywa mylące — infekcja jest bowiem jednorazowa, wczesnowiosenna — ale powtórne wypuszczanie liści wyczerpuje rezerwy drzewa. Choroba dotyczy brzoskwini i nektaryny, rzadziej moreli czy migdałowca. Nasilona i powtarzająca się przez kilka sezonów prowadzi do osłabienia, słabego plonowania, zamierania pędów i zwiększonej wrażliwości na mróz.

Na owocach ziarnkowych i pestkowych pojawiają się brązowe, powiększające się plamy gnilne, na których tworzą się koncentrycznie ułożone, szarobeżowe poduszeczki zarodników. Porażone owoce gniją, zasychają i mumifikują się, często pozostając na drzewie do następnego sezonu. Wiosną grzyb poraża także kwiaty i krótkopędy, powodując ich zgorzel oraz zamieranie końcówek gałązek. Choroba ma dwie wyraźne fazy. Wiosenna moniliowa zgorzel (najczęściej Monilinia laxa na drzewach pestkowych — wiśni, czereśni, śliwie, morelach) zaczyna się od kwiatów, które brązowieją, więdną i zasychają, nie opadając; infekcja wnika przez szyjkę słupka do krótkopędu, obrączkuje go i powoduje zamieranie całych pędów z uschniętymi liśćmi zwisającymi jak po przypaleniu — stąd mylące podobieństwo do uszkodzeń przymrozkowych. U drzew pestkowych na porażonych pędach często pojawia się wyciek gumy (gummoza) oraz drobne, spękane zrakowacenia kory. Letnio-jesienna brunatna zgnilizna owoców (głównie Monilinia fructigena na jabłoni i gruszy) rozwija się na dojrzewających owocach: plama gnilna szybko obejmuje cały owoc, miąższ brązowieje i mięknie, a na powierzchni wyrastają charakterystyczne, koncentrycznie ułożone kręgi kremowo-beżowych poduszeczek zarodników konidialnych. W chłodnych warunkach (m.in. w przechowalni) owoce mogą przybrać postać twardych, czarno-lśniących mumii pozbawionych sporulacji (tzw. czarna zgnilizna). Zmumifikowane owoce zawieszone na drzewie oraz rak monilijny na pędach są głównym źródłem zarodników w kolejnym sezonie.

Choroba atakuje śliwę, morelę i brzoskwinię oraz inne gatunki z rodzaju Prunus. Na liściach pojawiają się jasne, chlorotyczne pierścienie, plamy i smugi wzdłuż nerwów, najwyraźniej widoczne wiosną przy chłodnej pogodzie. Na owocach powstają wgłębienia, przebarwienia i deformacje, a miąższ pod nimi bywa przebarwiony i gumowaty, o pogorszonym smaku. Porażone owoce często przedwcześnie opadają, przez co plon traci wartość handlową i konsumpcyjną. Objawy liściowe przybierają też postać rozjaśnień wzdłuż nerwów (tzw. przepaśnienie nerwów) oraz nieregularnego cętkowania; wiosną są najsilniejsze, a w upalne lato często zanikają (maskują się) i wracają w kolejnym sezonie, co utrudnia rozpoznanie. Nasilenie objawów zależy od szczepu wirusa i wrażliwości odmiany — od form niemal bezobjawowych po silne deformacje. Na owocach śliwy widoczne są ciemne, sinawe pierścienie i plamy oraz wgniecenia; u moreli charakterystyczne, diagnostyczne pierścienie i plamy pojawiają się także na pestce (endokarpie), co jest jedną z pewniejszych cech rozpoznawczych. U brzoskwini spotyka się dodatkowo przełamanie barwy płatków kwiatów (jaśniejsze smugi). Świeżo zakażone drzewa bywają przez sezon bezobjawowe, dlatego pewne potwierdzenie daje wyłącznie badanie laboratoryjne (test serologiczny ELISA lub molekularny RT-PCR).

Na pniu i konarach powstają zapadnięte, nekrotyczne rany (raki), z których – zwłaszcza wiosną – wycieka bursztynowa guma (gummoza). Kora nad ranami zamiera i pęka, a porażone pąki oraz krótkopędy nie rozwijają się lub zamierają wiosną, przez co całe partie korony usychają. Na liściach mogą pojawiać się drobne, brązowe, wodniste plamki wypadające z blaszki („dziurkowatość”). Choroba dotyka drzew pestkowych – wiśni, czereśni, śliwy, brzoskwini i moreli – i przy obrączkowaniu konaru prowadzi do jego zamarcia. Sprawcą są dwa patowary bakterii — Pseudomonas syringae pv. syringae oraz pv. morsprunorum — o zbliżonych objawach, których nie da się rozróżnić gołym okiem. Charakterystycznym, wczesnym objawem jest zamieranie pąków i kwiatów wiosną (tzw. blast kwiatowy): pąki brązowieją i nie rozwijają się, a pojedyncze konary nagle więdną i zasychają, długo utrzymując na sobie zbrązowiałe liście. Guma wyciekająca z raków jest szklista do bursztynowej i pojawia się najobficiej wiosną oraz wczesnym latem, po ruszeniu soków; w pełni lata wyciek zwykle ustaje. Po nacięciu kory na brzegu raka tkanka pod spodem bywa wodnista, brunatnordzawa, o kwaskowatym, fermentacyjnym zapachu (typowe dla pv. syringae). Plamki na liściach są początkowo drobne, kanciaste, wodniste i otoczone jaśniejszą obwódką; ich martwe środki wykruszają się, dając efekt „śrutu”. Objawy łatwo pomylić z uszkodzeniami mrozowymi kory oraz z fungicznym zamieraniem pędów (monilioza) i grzybową dziurkowatością liści (Wilsonomyces carpophilus) — kluczem jest wtedy pora nasilenia i obecność zarodnikowania grzyba. Choroba nasila się w chłodnej, wilgotnej pogodzie wiosną i jesienią; latem, w cieple i suszy, bakteria jest najmniej aktywna.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Motyl o wyraźnym dymorfizmie płciowym: samiec ma szarobrązowe, delikatnie prążkowane skrzydła o rozpiętości około 25 mm, natomiast samica jest praktycznie bezskrzydła i nielotna, dlatego jesienią wspina się po pniu, by złożyć jaja w koronie. Wiosną wylęgają się zielone gąsienice-miernikowce z jasnymi paskami wzdłuż ciała, które poruszają się charakterystycznym „pętlowaniem” (podkurczaniem tylnej części) i wyjadają rozwijające się pąki, młode liście oraz zawiązki owoców, często oprzędzając je nićmi. Żeruje na jabłoni, gruszy, śliwie, wiśni oraz wielu drzewach i krzewach liściastych. Dorosła gąsienica osiąga do około 25 mm długości, jest żółtozielona z ciemniejszą linią grzbietową i jasnymi paskami po bokach; jako typowy miernikowiec (Geometridae) ma tylko dwie pary posuwek na końcu odwłoka, stąd jej pętlowy chód. Jaja składane są pojedynczo przy pąkach i w spękaniach kory, gdzie zimują, a tuż przed wiosennym wylęgiem zmieniają barwę z zielonkawej na pomarańczowo-czerwoną. Gatunek ma jedno pokolenie w roku: motyle latają późną jesienią (październik–grudzień, stąd nazwa „przedzimek”), w chłodne, bezmroźne wieczory, a nielotne samice wspinają się wówczas po pniach. Wylęg gąsienic wiosną jest ściśle zsynchronizowany z pękaniem pąków (zwykle kwiecień); po około 4–6 tygodniach żerowania gąsienice spuszczają się na nitkach do gleby i przepoczwarczają się płytko w ziemi, gdzie poczwarka spędza lato. Objawem żerowania są podziurawione i poszarpane młode liście, wygryzione pąki kwiatowe i liściowe oraz zdeformowane, pokryte korkowatymi bliznami owoce powstałe z uszkodzonych zawiązków; przy silnym nasileniu gąsienice potrafią niemal ogołocić koronę.