Ziemniak zwyczajny

Ciemnobrązowe, rozlewające się plamy na liściach (często z jaśniejszą obwódką i białawym nalotem od spodu przy wilgoci), brunatne smugi na łodygach oraz twarde, brązowe zgnilizny na owocach pomidora. W wilgotne, ciepłe lata rozwija się błyskawicznie i potrafi zniszczyć uprawę w kilka dni. Pierwsze objawy to drobne, wodniste, szarozielone plamki pojawiające się zwykle na brzegach i wierzchołkach liści, które w ciągu kilku dni powiększają się w rozległe, brunatnoczarne, obumierające obszary — plamy nie zatrzymują się na nerwach liścia i obejmują całą blaszkę. Charakterystyczny białawy, delikatny nalot od spodu liścia (to zarodnikowanie patogenu — trzonki zarodnikonośne) tworzy się na granicy plamy przy wysokiej wilgotności, najczęściej rano lub po deszczu. Łodygi i ogonki liściowe pokrywają brunatne, ciemniejące smugi, w miejscu których pęd staje się kruchy i łamliwy. Na bulwach ziemniaka widać sinordzawe, wklęsłe przebarwienia skórki, pod którymi miąższ przechodzi w rdzawobrązową, ziarnistą, twardą zgniliznę wnikającą nieregularnie w głąb — często wtórnie opanowywaną przez bakterie, co przeradza się w cuchnącą mokrą zgniliznę. Na owocach pomidora (także zielonych, niedojrzałych) powstają twarde, tłustawe, brunatne, nieregularne plamy. W sprzyjających warunkach (chłodne noce, ciepłe i wilgotne dni) porażona plantacja potrafi „spalić się” w kilka dni, wydzielając charakterystyczny zapach gnijącej naci.

Na liściach pojawiają się brązowe do ciemnobrązowych plamy z charakterystycznymi koncentrycznymi, strefowanymi pierścieniami przypominającymi „tarczę strzelniczą”, często otoczone żółtą obwódką. Plamy powiększają się i zlewają, a liście zasychają i zamierają, poczynając od najstarszych, dolnych. Na owocach, bulwach i korzeniach tworzą się ciemne, suche, zapadnięte plamy gnilne, a porażone tkanki pokrywają się ciemnooliwkowym, aksamitnym nalotem zarodników. Koncentryczne pierścienie w obrębie plamy są najpewniejszą cechą rozpoznawczą — powstają wskutek przemiennego, dobowego wzrostu grzybni i najlepiej widać je pod światło. Obraz zależy od żywiciela i gatunku grzyba: na ziemniaku i pomidorze (Alternaria solani, „sucha zaraza”) drobne ciemne plamki na dolnych liściach powiększają się w owalne, strefowane nekrozy; na warzywach kapustnych (A. brassicae, A. brassicicola) plamy bywają otoczone szeroką chlorotyczną obwódką i przechodzą na łuszczyny nasienne; na marchwi (A. dauci) porażenie zaczyna się od brzegów starszych liści, powodując czernienie i zamieranie naci utrudniające zbiór maszynowy. Starsze plamy często zamierają i wykruszają się w środku, dając blaszce „dziurawy” wygląd, a silne porażenie prowadzi do żółknięcia i przedwczesnej defoliacji, która odsłania owoce na oparzenia słoneczne. Na łodygach i ogonkach liściowych powstają wydłużone, ciemne, zapadnięte smugi, a u siewek grzyb może wywołać zgorzel podstawy pędu.

Na liściach pojawia się charakterystyczna mozaika — nieregularne, przeplatające się jasno- i ciemnozielone lub żółte plamy i smugi. Liście bywają zdeformowane, pomarszczone, kędzierzawe i drobniejsze, a całe rośliny karłowacieją i słabo owocują. Objawy najsilniej widoczne są na młodych liściach, a owoce ogórka, cukinii czy pomidora mogą być plamiste i zniekształcone. Choroba dotyka wielu warzyw, bylin i roślin ozdobnych. Obraz chorobowy zależy od konkretnego wirusa, gatunku żywiciela i temperatury — ten sam patogen daje różne objawy na różnych roślinach. Cechą rozpoznawczą jest to, że mozaika ma charakter systemiczny (obejmuje całą roślinę i rozwija się od najmłodszych liści), a nie punktowy jak plamistości grzybowe — brak tu wyraźnie odgraniczonych plam z obwódką, nalotu grzybni czy owocników. Poza mozaiką występują rozjaśnienie nerwów (przejaśnienie tkanki wzdłuż unerwienia), pasmowanie oraz pęcherzykowate wybrzuszenia blaszki. Silne zwężenie i nitkowatość liści pomidora (tzw. objaw „sznurowadła”) wiąże się przede wszystkim z CMV (wirus mozaiki ogórka), sporadycznie z tobamowirusami, podczas gdy TMV/ToMV dają głównie mozaikę i marmurkowatość liści. Na owocach obserwuje się plamistość, koncentryczne pierścienie, brodawkowate wybrzuszenia (ogórek) i nierównomierne dojrzewanie (pomidor), a na kwiatach roślin ozdobnych — przełamanie barwy, czyli smugi i plamki odbarwień na płatkach. W wysokiej temperaturze (powyżej ~28–30°C) objawy potrafią się maskować i chwilowo zanikać, by powrócić po ochłodzeniu — nie oznacza to wyleczenia rośliny.

Chrząszcz długości 6–11 mm o żółtych, wypukłych pokrywach z dziesięcioma czarnymi podłużnymi paskami. Larwy są ceglastoczerwone do pomarańczowych, garbate, z dwoma rzędami czarnych kropek po bokach; jaja pomarańczowożółte, składane w złożach na spodniej stronie liści. Objawy: larwy i chrząszcze ogołacają liście ziemniaka, a także bakłażana, pomidora i papryki, aż do samych nerwów — przy silnym porażeniu roślina zostaje zjedzona niemal doszczętnie. Charakterystyczne jest też pomarańczowe, czarno nakrapiane przedplecze (tarcza za głową). Chrząszcze zimują w glebie na głębokości 10–30 cm i wychodzą wiosną, gdy wierzchnia warstwa ogrzeje się do około 14–15°C, zwykle w maju, wprost na wschodzące ziemniaki. Samica składa łącznie kilkaset jaj w złożach po 20–60 sztuk; po kilku–kilkunastu dniach wylęgają się larwy, które przechodzą cztery stadia (L1–L4). Najbardziej żarłoczne i najgroźniejsze dla plonu są larwy starszych stadiów (L3–L4), zwłaszcza gdy żerują w fazie zawiązywania i wzrostu bulw. Wyrośnięte larwy schodzą do gleby i tam się przepoczwarczają; w warunkach Polski rozwijają się zwykle 1–2 pokolenia w roku (w cieplejszych rejonach do trzech). Silnie uszkodzony łan bywa widoczny z daleka jako placowo ogołocone rośliny z resztkami nerwów liściowych i ciemnymi odchodami larw.

Larwy chrząszczy sprężykowatych: wąskie, twarde i błyszczące, żółtobrązowe (stąd nazwa „druciki”), długości do 2–3 cm, z trzema parami krótkich nóg tuż za głową. Rozwijają się w glebie przez 3–5 lat. Objawy: wąskie tunele wydrążone w bulwach ziemniaka, korzeniach marchwi, cebulach i podstawie łodyg oraz podgryzione korzenie rozsad, które więdną i wypadają placami — szczególnie na polach świeżo przeoranych po darni. Dorosłe chrząszcze (sprężykowate) są wydłużone, ciemne, długości 7–12 mm, znane z charakterystycznej zdolności podskakiwania z trzaskiem po przewróceniu na grzbiet — same nie czynią istotnych szkód roślinom uprawnym; szkodnikiem są wyłącznie larwy. Samice składają jaja płytko w glebie, najchętniej pod zadarnioną, wilgotną murawą, dlatego zagrożenie jest największe w pierwszych 2–3 latach po przeoraniu wieloletniego trawnika, ugoru czy pola zachwaszczonego perzem. Larwy przemieszczają się w profilu glebowym zależnie od temperatury i wilgoci: wiosną i jesienią żerują płytko, w strefie korzeni, a w upały i suszę schodzą głębiej. Uszkodzenia to charakterystyczne wąskie, gładkie kanaliki i tunele drążone w bulwach, korzeniach spichrzowych i cebulach; obniżają wartość handlową plonu i otwierają drogę wtórnym zgniliznom bakteryjnym oraz grzybowym. W rozsadach i młodych siewkach (kukurydza, warzywa, rośliny rabatowe) larwy przegryzają korzenie i podstawę łodygi u szyi korzeniowej, przez co rośliny więdną i giną placami, pozostawiając w rzędach puste placki (przerwy w obsadzie). Szkody nasilają się na glebach ciężkich, wilgotnych, próchnicznych i silnie zachwaszczonych.